به قبايل هرغه و مصوده و هنتاته و كوميه . دو دولت مرابطين و موحدين هر دو در شرايط خاصى روى كار آمدند . آن‌سان كه گويى براى هر دو يك نقشه بر يك نسق كشيده شده بود . هر دو براساس مذهب و به دست فقيهى سختكوش به‌وجود آمدند . بنيانگذار دولت مرابطى فقيه عبد اللّه بن ياسين بود و بنيانگذار دولت موحدى المهدى محمد بن تومرت . اين دو دولت هريك به نيروى زعيمى توانا و سردارى كار ديده به صورت دو قدرت بزرگ سياسى عرض وجود كردند . آن زعيم توانا كه پايه‌هاى دولت مرابطى را استوارى بخشيد و قدرت سياسى آن را تأمين كرد ، يوسف بن تاشفين بود و همتاى او عبد المؤمن بن على همان كسى است كه دولت موحدى را به اوج اقتدار خود رسانيد . دولت موحدى پس از آنكه دولت مرابطى را برافكند ، توانست بر سراسر آن اقليم گسترده غلبه يابد ، خواه در مغرب و خواه در اندلس ؛ ولى اندلس طعمه‌اى نبود كه به زودى فراچنگ آيد . موحدين پس از يك سلسله كشاكشها به ويژه بر ضد شورشگران بخش خاورى آن ، توانستند بر آن مسلط شوند . علاوه بر اين وجوه مشابهت كه بيان داشتيم ، دو دولت مرابطى و موحدى را دربارهء تسلط بر اندلس - صرف نظر از عوامل اقليمى و سياسى كه انگيزهء بسط سيادت آنها بر آن اقليم توانگر سحرانگيز بود - يك هدف بود ، آن هم انديشه جهاد و حمايت اندلس از تعرض ممالك اسپانياى مسيحى . اما جنبه‌هاى اختلاف ميان دو دولت نيز درخور توجه است . هرچند هر دو براى خود يك هدف ارائه مىدادند ، ولى اين روحيهء جهاد در مرابطين قوىتر بود . آنان با اتكاء به اين روحيه توانستند اندلس را از تجاوز ممالك اسپانياى مسيحى حفظ كنند و پس از نبرد زلاقه در چند جنگ ديگر بر قواى مسيحيان غلبه يابند . اگر شكست مرابطين و سقوط سرقسطه را كه در واقع يك شكست آشكار نظامى به حساب مىآيد استثناء كنيم ، مبارزه‌اى كه مرابطين برضد ممالك اسپانياى مسيحى در پيش گرفتند ، مبارزه‌اى نيرومند و سراسر توأم با پيروزى بود . در ضمن اين مبارزات مرابطين چند پيروزى درخشان